Koen Peeters, Duizend Heuvels.? Uitg De Bezige Bij Antwerpen 2012
287. Abb? Donatien lacht. ?In het maken van vooruitgang oefent de geschiedenis zich te pletter. Nee, we moeten geen geschiedenislessen opdreunen. Wij moeten er ons niet te veel in verdiepen, noch daarin bewijzen voor de toekomst zoeken. Zeker wij Rwandezen niet. Ik denk soms dat het vergeten heilzamer is dan het herinneren.?
Zoals woorden ondraaglijke pijn kunnen verzachten, kunnen verhalen de drukkende last van schuld en boete verlichten.
En omgekeerd.
Met ?Duizend Heuvels? maakt Koen Peeters op meesterlijke wijze ruimte voor talloze vergeefse pogingen tot begrijpen van wat er in Rwanda gebeurde, gebeurt en opnieuw gebeuren kan. Hij werd ertoe gedreven door zijn aandacht voor kleine, haast achteloze dingen, woorden, beelden die elk in zich een wereld van eigen waarheden dragen als een hologram. Wie deze roman leest, kan de duizend heuvels van alle mogelijke kanten zien. Ieder verhaal, ieder onderdeel en detail draagt het gehele beeld in zich.
Voor wie de juiste lichtinval weet te vinden.
Naar die invalshoeken heeft Koen Peeters een uitgebreid onderzoek gedaan bij tachtig getuigen over de Rwandese genocide waarvan de stemmen in raadsels, spreuken, pijn en verfijnde woorden worden geveinsd omdat de gruwelen zo afschrikwekkend te benaderen zijn dat niemand rechtsreeks in de vlammen kan kijken. Enkel door naast de feiten te kijken, zijdelings naast de lijken en de verminkten, naast de daders en hun wapens, naast de oorzaken en gevolgen kan de schrijver voor zijn lezer een roman construeren als een hologram.
41. Bij de hut zat hij toe te kijken hoe gasten aankwamen. Zij kuchten, maakten wat onbestemd lawaai om zichzelf aan te kondigen. Dat moest zo. Je mocht ook nooit zomaar naar binnen kijken in een huis, wist hij. Elke opening in Rwanda was schaamtevol. Zoals men de mond afwendt als men spreekt. Zoals een steen op de bodem van een korf moet blijven liggen, zo zijn er dingen die geheim moeten blijven. Welke? Dat kunnen wij nog niet zeggen.
Haarfijn gevlochten mandjes met geometrisch gestileerde patronen voeren hem tot in de wereld van Rwandese rituelen van vroeger. Om een samenleving mogelijk te maken en machtsverhoudingen te institutionaliseren op steeds dichter bevolkte vruchtbare heuvels met tal van conflicten tussen onderling afhankelijke boeren, veehouders en bosbeheerders werd verkozen tot een neurotische manier van leven en omgaan met hi?rarchische geheimen. Begeerte en angst die met het vereren van mondeling overgeleverde geheimen gepaard gaan zijn geraffineerde technieken om machtsverhoudingen te consacreren als een teken van continu?teit in geschiedenis van een land als Rwanda die gecre?erd werd door de ingewijde priesters en wijzen rond het koninklijke hof. Over de niet ingewijden spreidt deze machtstechniek een mythologische sluier. Alleen zwijgen, veinzen en doen alsof biedt dan kansen tot naast elkaar leven. Zeker wanneer de volkerenmoord zo diep en bij herhaling om de paar generaties inhakt op wie op de heuvels durft te leven.
80. In Butare werd in alle talen angstig gezwegen. De slachtoffers spraken niet, maar evenmin de daders of hun familie wegens schuld en schaamte. Iedereen was betrokken. Het was onzegbaar en onuitwisbaar. Als ze spraken, was dat hooguit om elkaars verleden en bedoelingen in te schatten. De woorden dienden alleen nog daarvoor: iemand herkennen, uitwijken voor elkaar, passeren in verstandhouding
83. ?Rwandezen vertellen fabels waarin slechts feiten worden genoemd, zonder conclusies. Want dat laatste vinden ze moeilijk?
118. Rwandezen spreken op strategische wijze, ze praten in de richting van wie beslist over goed of kwaad. Voor ons is het dom om te liegen, maar zij durven dat wel. Zij noemen dat ubwenge.
121. ?Ubwenge is onszelf blijven?, zei hij, rustiger nu. ?Het is onze zelfbeheersing, onze waakzaamheid. Je belooft iets voorlopig, want dan blijf je zonder verplichtingen. Je antwoordt vaag, voegt toe of laat iets weg, of zegt glimlachend dat je het niet weet. Soms lieg je zelfs. Het is het geraffineerde spel waaraan iedereen meedoet in Rwanda. In processen zijn dat onze wapens. Omdat wij vroeger verschillende chefs hadden, moesten we die wel tegen elkaar uitspelen. Wie met ons spreekt, moet zich altijd afvragen: welke boodschappen zitten in de zinnen verborgen??
Koen Peeters probeert die sluier te lichten met een onderzoek naar taal, de verbale traditie in een land van po?sis en retorica waar maskers en beelden ontbreken.
Hij doet dat adembenemend en gaat hiermee veel verder langs de duistere randen van het leven dan in De Bloemen . ?Al mis ik de benadering van vrouwen die in dit Rwandese leven en leed enkel het bewegen van de koeien benaderen en mandjes vlechten waarin de gruwelijke geesten gevangen blijven.
In 1994 werden in Rwanda van 6 april tot half juli 1994 – op honderd dagen – wellicht 1 miljoen mensen vermoord.
Aanvankelijk legitimeerde de Belgische overheid met de Roomse Kerk en de Witte Paters bij het begin van hun mandaat als kolonisator de bestaande machtsverhoudingen. Zij bureaucratiseerden en formaliseerden het onderscheid tussen Hutu?s, Tutsi?s en Twa?s, waar dit voorheen enkel in sociale en productieverhoudingen en vooral ritueel ge?nstitutionaliseerd was met behoorlijk veel mogelijkheden tot sociale migratie en het omzeilen van het offici?le geritualiseerde discours.
144. ?In Rwanda heeft men respect voor elkaars privacy?, zei ze. ?Waarom is dat?? ?Uit angst, onverschilligheid, maar ook gewoon uit respect. Ieder spreekt over de leugens van Rwandezen, maar leugens zijn niet eens typisch Rwandees. Bij ons zijn er in de families ook leugens en hypocrisie, toch? En wie leiding geeft, kan ook niet altijd de waarheid zeggen.?
181. Weet u dat wij gewoon met elkaar kunnen spreken door spreekwoorden uit te wisselen? Wij kunnen praten over de grond van een zaak, zonder die n keer te benoemen. Alles wat weggelaten is, moet je erbij denken, en intussen verder denken. Vooral snel tonen dat je het begrepen hebt, door de ander te verbazen met een nieuw spreekwoord. Wij zeggen: ?Het verdriet van de edelknaap belet niet dat hij danst.? Wij zeggen: ?Als het water je zegt: ?Je mag je niet met mij wassen?, dan zeg je: ?Ik ben niet vuil.
194. Vroeger hielden wij nooit redevoeringen, spraken de massa niet toe. Dat leerden we pas toen er politieke partijen kwamen. Achteraf bezien was ik net op tijd om de oude teksten te verzamelen. De laatste declamatieoefeningen op de heuvels waren voor altijd stilgevallen.
Ook de Gentse historica Lisa Brillen heeft in haar thesis enkele boeiende interviews opgenomen met de laatste overlevende Witte Paters uit Rwanda:? http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/296/022/RUG01-001296022_2010_0001_AC.pdf
Onder de Zwitserse vicaris Perraudin werd de kar gekeerd en koos de Roomse Kerk voluit voor de meerderheid van de bevolking tegen de oude machthebbers. Rwanda werd onafhankelijk als republiek onder een Hutu-president en met een regeringsapparaat dat vooral door de Witte Paters was gevormd.
Meteen werd het bestaande subtiele machtsritueel verbroken en begon de vluchtelingenstroom en de steeds weerkerende strijd tussen de verschillende bevolkingsgroepen. De toenemende overbevolking en de vluchtelingenstromen zou den in de ogen van de Witte Paters wel opgevangen worden in de omliggende eerder dunbevolkte regio?s in Congo en Oeganda. Niets bleek echter minder waar.
De ritualen van de Roomse Kerk en de Belgische koloniale traditie bleken ruim onvoldoende om de toenemende spanningen te beheersen. Foute politieke en religieuze beslissingen verhinderden zelfs de ventilatie van ongenoegen, woede en rancune binnen de christelijke structuren die grotendeels samenvielen met de staatsmacht.
213. Een andere pater gaf toe dat veel hun gewoon ontging. De Rwandezen toonden het hun niet en de paters voelden het niet aan. De paters waren vooral bezig met hun zaken, ze waren de belangrijkste congregatie in Rwanda. Ze stichtten scholen en seminaries, leidden ze of gaven er les. Alle Rwandese politici waren hun leerlingen geweest. Witte Paters waren ook parochiepriesters of ze begeleidden jeugdverenigingen of co?peraties. Ze hadden een actief en belangrijk bestaan.
?Duizend heuvels? is zoals een hologram veelzijdig gelaagd, ook door de verhalen van de verschillende personages waarbij de finale hoofdrolspelers tussen hun leven in Belgi? en Rwanda een oplossing zoeken voor hun angst, pijn en onzekerheden.
Net zoals in de oude orale traditie proberen ze met woorden, raadsels en gebaren de dingen te omzeilen, te ontwijken om niet door de verschrikkingen verblind en verdoofd te worden.
120. ?Waarom ga jijzelf niet terug?? vroeg ik. ?Ik durf niet. Elke vijftien jaar gebeurt het verschrikkelijke.? ?Hoe bedoel je? Waarom vijftien?? ?Dat is de periode van een generatie. En als kleinkinderen willen weten wat er met hun grootvader gebeurde, zal het weer losbarsten. Het is de hecatombe, monsieur.? Thuis zocht ik dat woord op: in het oude Hellas was dat een offer van honderd stieren.
Koen Peeters heeft met zijn geraffineerde en ingenieuze constructie van ?Duizend Heuvels? een meesterwerk gemaakt.
?Congo? van David Van Reybrouck en ?Duizend Heuvels? van Koen Peeters zijn elk in hun genre belangrijke boeken voor wie iets wil begrijpen van wat er in Afrika aan de hand was, is en nog zeer lang zal blijven.
Dus ook zeer aan te bevelen bij de Chinezen die zich alvast uitputten in dezelfde koloniale patronen van steun aan bestaande machtsverhoudingen die ze dan gretig keren in functie van de eigen belangen, waardoor binnen de demografische hoge-druk-ketel van Afrika de moordwapens geolied worden en de angst door de geesten giert.
http://www.suikerkrant.be/interview/1876-koen-peeters-schrijft-duizend-heuvels
Lees verder »
