Er is nog zo veel dat ongezegd is. (Rutger Kopland)

Dupslog
Dupslog

Michel Houellebecq, Mogelijkheid van een eiland

9 januari 2006

Michel Houellebecq, Mogelijkheid van een eiland, uitg. Arbeiderspers

Boeiende variant op Aldous Huxley’s Brave New World, visionair en pijnlijk in de schetsen over het leven van de nieuwe mens, tussen goden en wilden, of nieuwe wilden. Houellebecq vergist zich in de uitzichtloosheid waar de oude wilde mensen ten onder gaan. Tenzij ze generaties lang ten onder gaan aan een tekort aan voedsel en teveel aan inteelt, lijken mensen telkens weer een vergelijkbare beschaving op te bouwen, zelfs uit de resten van wat eens is geweest.

Al bij al zijn er slechts weinig mogelijkheden op de grens tussen eilanden en de zee.

 

42. Het ter dood brengen van de moraal was kortom een soort van ritueel offer geworden waaraan de groep een herbevestiging van zijn dominante waarden ontleende – waarden die sinds enkele decennia meer op wedijver, innovatie en kracht gericht waren dan op trouw en plicht. De door een ontwikkelde economie vereiste flexibiliteit van het menselijk handelen mocht dan niet te verenigen zijn met een normatieve set van beperkte gedragingen, ze ging daarentegen uitstekend samen met een permanente verheerlijking van de wil en het ik. Van elke vorm van wreedheid, cynisch egoïsme of gewelddadigheid was dus welkom – waarbij welbepaalde onderwerpen, zoals vadermoord of kannibalisme, een streepje voor handen.

43. Mijn grootste succes was ongetwijfeld ‘Diogenes de cynicus’; in tegenstelling tot wat de titel kon doen vermoeden, ging het niet om een kostuumfilm. De cynici, dat is een over het algemeen vergeten punt van hun doctrine, bevalen kinderen aan hun ouders te doden en op de eten zodra die niet meer konden werken en nutteloze monden waren geworden; een hedendaagse transpositie naar de problematiek van de toenemende vergrijzing vereiste niet veel verbeeldingskracht.

52. Er zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de verdwijning van de lach bij de nieuwe mens; ze zijn het er allemaal over eens dat die zich snel heeft voltrokken.
Een vergelijkbare, zij het tragere ontwikkeling heeft men kunnen waarnemen m.b.t. tranen, een andere kenmerkende eigenschap van de menselijke soort.(...)
Zoals de lach door Daniël1 terecht als symptomatisch voor de menselijke wreedheid wordt beschouwd, zo lijken tranen bij de menselijke soort gerelateerd aan compassie. "Je huilt nooit alleen om jezelf," schrijft een anonieme menselijke auteur ergens. Die twee gevoelens, wreedheid en compassie, hebben vanzelfsprekend weinig betekenis meer in de volstrekte eenzaamheid waarin ons leven zich afspeelt.

79. Toch bestond er al een unanieme afkeer voor het afgetakelde, aangetaste lichaam van bejaarden, en ongetwijfeld was de hittegolf van de zomer van 2003 die in Frankrijk bijzonder veel mensenlevens kostte, verantwoordelijk voor de eerste bewustwording van het verschijnsel.
Er werd beschreven hoe de verpleegsters hun ronde deden, niet in staat de families op vakantie te bereiken, en hoe ze regelmatig de lijken verzamelden om plaats vrij te maken voor nieuw aangekomenen. "Taferelen die een modern land onwaardig zijn", schreef de journalist, zonder te beseffen dat die taferelen juist het bewijs vormden dat Frankrijk een modern land aan het geworden was, omdat alleen een werkelijk modern land in staat was bejaarden als louter afval te behandelen, en omdat dergelijke minachting voor je voorouders in Afrika of een traditioneel Aziatisch land ondenkbaar zou zijn geweest.
De clichématige verontwaardiging die de beelden opriepen verstomden algauw, en de opkomst van de actieve euthanasie – of, steeds vaker, vrijwillige euthanasie – zou in de volgende decennia het probleem oplossen.

131. Dat is nu juist het uitgangspunt van de actiekunst: een doeltreffende parabel creëren, die door anderen meer of minder vervormd wordt overgenomen en naverteld, zodat van de weeromstuit de hele samenleving erdoor wordt veranderd.

136. Ik neem aan dat revolutionairen diegenen zijn in de meedogenloosheid van de wereld kunnen aanvaarden en er een antwoord op kunnen geven – met nog meer meedogenloosheid. Dat soort moed had ik gewoon niet. Toch was ik ambitieus, en het kan zijn dat decorateurs in wezen ambitieuzer zijn dan revolutionairen. Và?à?r Duchamp was het uiteindelijke doel van de kunstenaar het aanbieden van een tegelijk persoonlijk en exact, d.w.z. ontroerend wereldbeeld; dat is al een enorme ambitie. Sinds Duchamp neemt de kunstenaar er geen genoegen meer mee om een wereldbeeld aan te bieden, en probeert ook zijn eigen wereld te scheppen: hij is niets minder dan Gods rivaal.
In mijn kelder ben ik God. Ik heb ervoor gekozen een kleine, gemakkelijker wereld te scheppen, waarin je alleen maar geluk ontmoet. Ik ben me volkomen bewust van regressieve kant van mijn werk; ik weet dat het kan vergeleken worden met de houding van de jongeren die, in plaats van de problemen van de jeugd het hoofd bieden, helemaal opgaan in hun postzegelverzameling, herbarium of wat voor glanzende, beperkte miniwereld met felle kleuren dan ook.

293. Ongetwijfeld was liefde, net als medelijden volgens Nietzsche, nooit iets anders geweest dan een door de zwakken verzonnen fabeltje om de sterken een schuldcomplex aan te praten, om paal en perk stellen aan de natuurlijke vrijheid en meedogenloosheid. Vrouwen waren zwak geweest, met name wanneer ze kinderen baarden, ze hadden het in het begin nodig gehad om onder de hoede van een krachtige beschermer te leven, en met dat doel hadden ze de liefde uitgevonden, maar nu waren ze sterk geworden, ze waren onafhankelijk en vrij, en pasten ervoor om nog langer een gevoel in te boezemen en te koesteren dat geen enkele concrete rechtvaardiging had. Het oeroude mannelijke doel, dat tegenwoordig perfect wordt uitgedrukt door het genre van de pornofilm, en dat erin bestaat seksualiteit te ontdoen van elke gevoelsmatige connotatie en terug te dringen binnen de grenzen van het zuivere vermaak, was in deze generatie eindelijk werkelijkheid geworden. Wat ik voelde konden die jongelui niet voelen en niet eens precies begrijpen, en hadden ze het al gekund dan hadden ze zich een beetje gegeneerd, alsof het iets belachelijks en een tikkeltje beschamend was, een schandvlek uit vroeger tijden. Het was een geluk, na decennia van conditionering en grote inspanning was het hun eindelijke gelukt om de oudste menselijke gevoelens uit hun hart te bannen, en nu was het gedaan, wat vernietigd was zou nooit meer kunnen worden hersteld, net zomin als de delen van een gebroken kopje uit zichzelf weer bij elkaar kunnen komen, ze hadden hun doel bereikt: op geen enkel moment van hun leven zouden ze de liefde kennen.
Ze waren vrij.

377. Er had geluk moeten komen, het geluk van brave kinderen, dat gewaarborgd had moeten worden door de naleving van de kleine procedures, de geborgenheid die daaruit voortvloeit, de afwezigheid van pijn en gevaar; maar het geluk was niet gekomen en de gelijkmoedigheid had tot versuffing geleid. Van de zwakke genoegens van de nieuwe mensen draaiden de meest constante om organiseren en klasseren, om het samenstellen van kleine, ordelijke verzamelingen, het minutieuze, rationele verplaatsen van kleine voorwerpen; die genoegens waren onvoldoende gebleken.

 


 

Leave a Comment

Please note: Uw reactie wordt bekeken voor publicatie, dit kan even duren.