Darian Leader, Het nieuwe zwart. Rouw, melancholie en depressie – De Bezige Bij 2011. Vert. Ren? van de Weijer & Stanneke Wagenaar.

Voor rouwen, zo is mijn betoog, zijn anderen nodig. (17)

Vakkundig, hilarisch en pijnlijk maakt Darian Leader komaf met de ?depressie epidemie? – volgens de WHO de nakende volksziekte nr1 – en de farmacologische remedies tot beiderzijds voordeel. Voor Leader gaat het niet om een depressie-epidemie maar om een cultureel fenomeen dat niet langer toelaat te rouwen en melancholisch verlies te verwerken. Als psychoanalyticus doet hij dat met een andere kijk vanuit Freudiaanse en vergelijkbare spiegels. In die zin sluit hij aan bij Paul Verhaeghe met Het einde van de psychotherapie en de Depressie-epidemie van Trudy Dehue .

26. Maar waarom moeten we depressie zien als iets wat op zichzelf staat? Het is duidelijk dat de farmaceutische industrie dat wil, want daardoor kunnen zij de door hen gepropageerde medicijnen verkopen. Maar we moeten de verantwoordelijkheid niet alleen leggen bij de geneesmiddelenfabrikanten.
De huidige samenleving – wij dus ? speelt ook een rol in het beeld dat we van onszelf en onze kwalen wensen te hebben. Als er iets misgaat, willen we het probleem snel kunnen benoemen, wat ons des te ontvankelijker maakt voor de etiketten die artsen en geneesmiddelenfabrikanten ons presenteren. De meesten van ons voelen ook weinig voor een moeizaam zelfonderzoek: we zien symptomen liever als tekenen van een plaatselijke stoornis dan als problemen die ons hele bestaan raken. Het lijkt natuurlijk aantrekkelijker om je gevoelens van malaise, angst of somberheid onder de overkoepelende term ‘depressie’ te kunnen scharen en daar vervolgens een pil voor in te nemen, dan je hele leven onder een psychologische microscoop te leggen.

Hij deelt met plezier forse klappen uit aan de boekhoudkundig opgezette CGT waar vakkundig op kan bezuinigd worden.

27. Psychologische therapie?n zijn vaak wel beschikbaar, maar de term zelf kan misleidend zijn: het betreft bijna altijd kortdurende cognitieve gedragstherapie (CGT) en maar heel zelden langdurige psychoanalytische psychotherapie. Uitgangspunt van CGT is dat de symptomen het resultaat zijn van verkeerd aangeleerd gedrag. Met een goede ‘herscholing’ kan men zijn gedrag verbeteren en de gewenste norm dichter benaderen. Op zichzelf is CGT een vorm van conditioneren die gericht is op geestelijke gezondheid.

?Het nieuwe zwart? is als een handboek voor de therapeut, de arts die nog oog heeft voor de pati?nt en voor die pati?nt zelf. Hij brengt boeiende reflecties over rituelen
Al is het middengedeelte wat zwaar op de hand Freudiaans, het boek is meer dan de moeite waard om te reflecteren tot en met over het werk van W.G.Sebald wat door een psychiater ooit omschreven werd als een antidepressivum.

67. Helaas echter blijven de geneeskunde en de psychologie gevaarlijk blind voor deze zo vaak voorkomende verschijnselen. De geneeskunde wil eenvoudig niet weten van het doodsverlangen. En de psychologie schrikt door-, gaans terug voor de freudiaanse theorie van de identificatie met het verloren object. Toch laat het ene voorbeeld na het andere zien dat het om een elementaire menselijke reactie op verlies gaat. Ofwel we nemen trekken over van degenen die we verloren hebben, bijzondere kenmerken die niet meer verdwijnen, of we nemen alles over, zoals in het melancholische geval. In de woorden van de Amerikaanse psychoanalyticus Bertram Lewin: de melancholicus straft de verloren dierbare in beeltenis (in effigie), maar het is hun eigen ik dat deze beeltenis is geworden.Vreemd genoeg werd juist het proces waarmee Freud de melancholische identificatie karakteriseerde, later gebruikt om de constitutie van het menselijk ik te beschrijven.Onze ego’s, schreef hij, bestaan uit de overgebleven sporen van onze opgegeven relaties. Elke verbroken relatie laat haar stempel na en onze identiteit is het resultaat van die in de loop der tijd geaccumuleerde sporen. Het is niet zozeer ‘Je bent wat je eet’, als wel ‘Je bent waar je van hebt gehouden’.

231. Als belangrijkste alternatief voor medicatie in deze tijd worden algemeen de cognitieve gedragstherapie?n gezien. Die volgen doorgaans heel nauw het medische model, vanuit de veronderstelling dat je specifieke problemen kunt aanpakken met specifieke behandelingen. Depressie wordt beschouwd als een op zichzelf staand psychisch probleem dat dezelfde benadering vereist als een fysiek probleem,ongeacht de context en de relatie met de rest van het lichaam.Een beetje zoals een raketaanval op een terroristische installatie wordt geacht het probleem van het terrorisme op te lossen. De militaire hardware kan ons imponeren en met zijn precisietechnologie onze kinderlijke fascinatie wekken, maar het probleem wordt er natuurlijk niet mee ge?limineerd. Hier wordt het wegnemen van een symptoom verward met het wegnemen van de oorzaak.De belofte van een specifieke interventie maakt cognitieve therapie?n populair bij de zorgverzekeraars, omdat er de suggestie van uitgaat dat de resultaten duidelijk meetbaar zijn en dat de behandeling kosteneffectief is en een duidelijk traject volgt. Maar deze therapie?n berusten opeen illusie. Pati?nten worden erin geoefend te bedenken dat hun depressieve toestand voortvloeit uit cognitieve dwalingen en een vertekend zelfbeeld. Dat hun symptomen voortkomen uit een onjuiste beoordeling van hun situatie.Met de juiste cognitieve werkwijze zal hun kijk op de wereld veranderen en kunnen zij de kloof tussen hun slecht aangepaste gedrag en het gedrag waarnaar zij – en hun ervarener therapeut – streven, overbruggen.Cognitieve therapie werd misschien wel het breedst toegepast tijdens de Culturele Revolutie in China, waar mensen werd geleerd dat depressie louter een verkeerde manier van denken was. Miljoenen mensen die gescheiden warenvan hun families, geen contact konden opnemen met hun dierbaren, die onderworpen werden aan wrede straffen ende moord op of ‘verdwijning’ van familieleden en vrienden meemaakten, werd ‘geleerd’ geen waarde te hechten aan hun reacties. Hun wereldbeeld moest veranderen en wanhoop en vertwijfeling moesten plaatsmaken voor blijheid en enthousiasme voor collectieve zaken. Positief denken moest nutteloze en antisociale negatieve opvattingen uitbannen. Het doel van deze vorm van conditionering is hetzelfde als dat van de hedendaagse cognitieve gedragstherapie?n.Het individu wordt geleerd het legitieme karaktervan zijn symptomen te ontkennen. In plaats van een symptoom te zien als de drager van een subjectieve waarheid,zoals in de psychoanalyse gebeurt, moet hij of zij het gaan beschouwen als een aspect van verkeerd gedrag dat gecorrigeerd moet worden.

Het nieuwe zwart.