Alaa Al Aswani, Het Yacoubian. uitg. Mouria – 2007
Decennialang was de uitdrukking 'a Belgian dentist' een metafoor voor wie bulkte van het zwarte geld en vatbaar was voor allerlei dubieuze beleggingen over de hele wereld. Belgian dentists puurden dat vele geld uit het goud en het amalgaam dat ze in de mond van hun patiënten plantten. Zij noteerden de mimiek en memoriseerden de verhalen die ze hen onder het boren en schrapen toevertrouwden. De verhalen waren wel hún verhalen, de mimiek en het geld was van de patiënt en daarvoor heeft de fiscus in navolging van obscure beleggingsfondsen intussen een neus ontwikkeld.

Alaa Al Aswani is 'an Egyptian dentist' die schrijver is geworden.
Ik mag hopen dat ook 'Egyptian dentist' een staande uitdrukking wordt, maar dan voor het optekenen van de verhalen uit de mond van weerloze patiënten en het lezen in hun aangezicht van gevoelens van pijn en bevrijding, van vrees en opluchting '? steeds de mond wijd opengesperd voor een ruime, hel verlichte en indringende kijk op de krochten van het leven. Wie kan immers beter de ruà?nes van menselijk leed en leut lezen dan tandartsen in de vorm en de kleur van lippen, uit gehavende tandenrijen, verkleurde ivoren wachters met de geur uit het ondermaanse, achter een tongbasis als een gepapeld maanlandschap tussen gehavende amandelpijlers, onder harige neusgaten, bloeddoorlopen ogen en vragende wenkbrauwen. Geen therapeut komt dichter bij iemands gelaat dan een tandarts. Geen arts dringt dieper door in het masker van menselijke waardigheid, dat weerloos alle geheimen prijs moet geven wanneer de snerpende boor de grens bespeelt tussen pijn en zijn, tussen kramp en verlichting. Geen deskundige kan zo intiem de littekens lezen van verlangen, verwachting en vernedering die een menselijk hoofd dragen.

Met 'Het Yacoubian' heeft hij een knappe en krachtige roman geschreven over het Caà?ro van gisteren, vandaag en morgen, rond de levens van enkele bewoners van de Yacoubianflat die in 1930 door de gelijknamige Armeense zakenman werd gebouwd aan de Soelaiman Pasjastraat.
Ooit het gouden westerse centrum van Caà?ro, vandaag een amalgaam van verlopen rijk en arm. Het immense dakterras bood eertijds avondlijke verkoeling voor de rijke dames uit het gebouw. Vandaag dienen de ijzeren dakkamertjes als onderkomen voor de dienaren en de arme klunzen die enkel hun lijf te bieden hebben.
De 'Egyptian dentist' bouwt vanuit een chaotische verstrengeling van materialen een stadsprothese voor zijn lezers, die het kauwen vergemakkelijkt en maag- en darmbezwaren mildert, ongetwijfeld ook bij toeristische bezoekers aan zijn stad.
Het Yacoubian is een literair werk dat de grote lijnen weet te ontwarren in de allesoverheersende wirwar van mensen, dieren en machines in de grootste stad van de Nijldelta.  De lezer leert menselijke relaties herkennen die ieders handel en wandel drijven. Op het broeierige moeras van corruptie, verraad, vernedering, chantage, berekende liefde, betaalbare tederheid, heren- en knapenliefde, marteling en moord bloeit steeds sterker het bevrijdende geloof in de Ene en de Ware, in de alles zuiverende broederschap van de ware gelovigen. De drie 'G's heersen ook in Caà?ro soeverein in een ijzeren trilogie: van Gat naar Geld tot God. Zij het dat voor de geslaagde medeburgers of de erfgenamen van het familiale fortuin een drieslag veel minder moeite kost.

Zelden heb ik een strakkere parallel begrepen tussen de drijfveer van fundamentalistische moslimbroeders die de zuivere islam in al zijn bevrijdende en zaligmakende aspecten willen  uitdragen en een vergelijkbare hang naar allesomvattende maakbaarheidideologieën die niet besmet waren door revisionisme of reformisme.
Blijft de vraag hoelang het nog duren zal eer fundamentalisten van het ware geloof in de rechte leer, van het boek of van welke profeet dan ook, kunnen begrijpen dat zij zelf slachtoffer zijn van de machinaties van de ‘grandi maestri pupari’, de Grote Heren achter de schermen die in het spel van de macht de touwtjes beroeren. De financiële machinaties achter sommige moskeeverenigingen die piramidespelen opzetten om de goedgelovige van zijn zuurverdiende centen te verlossen, overvoeren hen met verwarring, die goedgelovigen in hun eenzame schaamte moeten leren ontwarren. Maar dat vraagt tijd, veel tijd en in die tijd zullen nog vele schrijnende wonden geslagen worden.
'Het Yacoubian' ontsnapte aan de censuur wegens bij een onooglijke uitgeverij verschenen maar werd een immens succes, niet alleen in Egypte. Met de verfilming  – en dus ook toegankelijk voor de grote massa analfabeten naar letter en geest – begon de heibel tot in het parlement waar schatrijke achtbare volksvertegenwoordigers van de arbeiderswijken protesteerden tegen de zedeloosheid van expliciete homoseksuele handelingen. De parlementairen van de Moslimbroederschap zagen echter geen graten in de film die voor hen de gruwel van het corrupte Mubarakregime visualiseert. 

Al houden ze Al Aswani in het visier: 'Ah, de fanatici. Ik krijg nog steeds tien mails per dag waarin mij de dood wordt toegewenst. Ik schrijf deze mensen hartelijk terug dat ze niets van literatuur begrijpen. Literatuur gaat over het leven. Als je de ogen sluit voor maatschappelijke taboes als homoseksualiteit of drugsgebruik, dan betekent het niet dat die verschijnselen ook verdwijnen.' 

Uit het interview en het artikel van Margot Dijkgraaf in NRC 23/2/2007:

Angst heeft hij niet, al weet Al Aswani ook hoe de Egyptische moslimschrijver Faraj Fouda in 1992 op straat werd doodgestoken door een extremist, omdat hij in zijn boeken het secularisme had verkondigd. 'Maar in angst kun je niet schrijven. Of je schrijft over alles wat je belangrijk voorkomt, of je zwijgt.' Natuurlijk bracht de controverse het boek onder de aandacht, zegt Al Aswani. 'Maar er was ook een grote menselijke behoefte aan in Egypte. Ik laat de lezers zien dat ze voorbij de taboes kunnen kijken, en een completer en tolerant mens kunnen worden als ze de waarheid onder ogen zien.' Die waarheid is er in Egypte een van onderdrukking van vrouwen en van gedwongen abortussen. 'Vrouwen worden dubbel belaagd: door de dictatuur, en door de roofdieren van mannen.' De corruptie en het oplaaiende religieuze fanatisme zijn plagen waarvan het land volgens Al Aswani moeilijk verlost zal worden. 'In ieder geval zolang deze regering van Moebarak aan de macht is. Mijnheer de president ziet het extremisme, de opkomende terreur van de islamisten, als een ziekte. Maar het is een complicatie van de ziekte die een dictatuur is. Net als de corruptie, en de rechteloosheid van de burger. Als de ziekte wordt aangepakt, zullen de complicaties verdwijnen. Als kansloze en arme jongeren in een democratie hun stem zouden kunnen laten horen, als ze een vertegenwoordiger in het parlement konden kiezen, wat zouden ze dan nog te zoeken hebben bij het extremisme?'
In Het Yacoubian volgt een van de helden uiteindelijk het pad van de jihad, maar niet omdat hij nu zo nodig een islamistische staat wil. 'Deze man wil wraak voor de vernederingen die hij in de gevangenis heeft ondergaan. Zo is het bij vele fanatieke moslimjongeren: ze zijn het onrecht zat, en komen in wanhoop tot de jihad.'
Dat Al Aswani zijn roman in Egypte kan verkopen ondanks de dictatuur die hij aanvalt, bewijst volgens hem niet dat het met die dictatuur wel meevalt. 'In Egypte bestaat een onzichtbare censuur. Je brengt je boek uit, en merkt dat je bepaalde zaken bij de overheid niet meer voor elkaar krijgt. De sjeiks doen het boek in de ban voor de gelovigen. Je wordt bedreigd.'
Al Aswani is geen vriend van de macht. De schrijver is dan ook nog altijd tandarts van beroep, met een bloeiende praktijk in Caà?ro. 'Het is in Egypte moeilijk om van het schrijverschap te leven, tenzij je je laat gebruiken door de overheid.' De bestsellerauteur heeft geen idee hoeveel van zijn boeken in Egypte zijn verkocht, zegt hij. 'De uitgever is niet geneigd de schrijver op de hoogte te houden van de oplage, zodat zo weinig mogelijk royalty kan worden uitbetaald.' Corruptie, ook daar. 'En een schrijver hoeft echt niet bij de overheid aan te kloppen om zijn rechten te laten verdedigen', zegt Al Aswani. Een bulderlach. 'Zéker ik niet.' Margot Dijkgraaf in NRC 23/2/2007

12. Zo is hij van mening dat vrouwen die het toppunt van schoonheid zijn, in bed doorgaans koude minnaressen zijn, maar dat vrouwen die er niet bijzonder knap uitzien of die zelfs enigszins misvormd zijn, veel meer passie bezitten omdat juist zij veel behoefte aan liefde hebben en alles doen wat in hun vermogen ligt om hun behoeftes te bevredigen. 

67. Dit land is ons land niet, Taha. Dit is een land van geld. Als je 20.000 pond had gehad en die als smeergeld had betaald, had er dan iemand naar het beroep van je vader gevraagd? Ga geld verdienen, Taha, dan kun je alles kopen wat je wilt, maar als je arm wilt blijven loopt iedereen zo over je heen.(...)
Bij wie wil je over wie een klacht indienen? Luister naar wat ik je zonder vervelende bijbedoelingen zeg. Doe je best en zorg dat je je diploma krijgt. Keer hier niet terug eer je schatrijk bent. En keer je niet terug, des te beter voor jou.

93. De domme mensen denken dat wij de verkiezingen vervalsen. Nooit. Onzin. Wij kennen de aard van het Egyptische volk heel goed. De goede God heeft de Egyptenaren onder de vaste bescherming van een regering geschapen. Geen enkele Egyptenaar is tegen zijn regering. Er zijn volkeren die in opstand komen en rebellerren, maar de Egyptenaar buigt zijn leven lang zijn hoofd om een stukje brood te eten. Wat ik zeg blijkt wel uit de geschiedenis. Het Egyptische volk is het makkelijkste om te regeren. Zo gauw je de macht in handen hebt, onderwerpen de Egyptenaren zich aan je en buigen ze diep voor je. Je kunt met ze doen wat je wilt. Elke partij die in Egypte aan de macht is en die de verkiezingen organiseert, wint omdat de Egyptenaar zijn regering steunt. Onze Heer heeft het allemaal zo gewild.

95. De mensen hoorden voor het eerst van Aboe Hamiedoe toen hij jaren geleden een keten van winkels in Caà?ro en Alexandrië opende. De kranten en televisie stonden bol van de advertenties waarin hij vrouwen eenvoudige maar nieuwe jurken en gekleurde hoofddoeken toezegde als zij beloofden de volgens de islamitische wet verplichte sluier te dragen. Die vrouwen zouden dan hun oude modieuze kleren moeten inleveren bij de directie van de diverse winkels als teken van het feit dat ze het serieus meenden.
De mensen waren indertijd erg verbaasd over deze bizarre uitnodiging en hun verbazing nam alleen maar toe toen de winkels van Tevredenheid en Licht van tientallen vrouwen daadwerkelijk oude kleren ontvingen en hen daarvoor in de plaats nieuwe en dure islamitische kleding gaven zonder er ook maar iets voor terug te vragen. Het nobele doel van de actie weerhield sommige vrouwen die al gesluierd waren en ook wilde profiteren van de gratis kleren er evenwel niet van te doen alsof zijn nooit eerder gesluierd waren geweest en oude modieuze kleren, die helemaal niet van hen waren, in te leveren bij de winkels om er nieuwe kleren voor in de plaats te krijgen. Maar de winkels van Tevredenheid en Licht waren waakzaam en letten op dit soort spelletjes. Ze verspreidden overal berichten die dit soort bedriegsters waarschuwden voor de juridische gevolgen van deze acties, want in het contract dat de vrouwen die daadwerkelijk de islamitische kleding gingen dragen moesten ondertekenen, was een strafbepaling opgenomen die speculeerde dat zij, mocht blijken dat zij gelogen hadden, bloot stonden aan rechtsvervolging.

100. Dit was de eerste kennismaking van Taha met een medestudent. Het was waar dat de rijke studenten zich distantieerden van de arme, net zoals olie direct op water gaat drijven. Er vormden zich verschillende gesloten groepjes, onder andere een bestaande uit afgestudeerden van de taalscholen die in het bezit waren van privé-auto’s, geà?mporteerde kleding en buitenlandse sigaretten. Zij trokken de mooiste en elegantste meisjes aan. De arme studenten kropen als angstige ratten bij elkaar en verlegen en beschaamd fluisterden ze hun conversaties.
Binnen een maand behoorde Taha bij het moskee groepje.
104. De Jihad is de belangrijkste van alle plichten, maar de corrupte en volkomen aan geld en wellust verslaafde machthebbers die de islamitische wereld beheersen in deze tijd van achteruitgang en verval, hebben bewust, en dat met behulp van hypocriete schriftgeleerden, gezegd dat de Jihad niet tot de plichten van de islam hoort omdat ze natuurlijk als geen ander begrijpen dat als de mensen vasthouden aan het principe van de Jihad, zij zich uiteindelijk tegen hen zullen kleren en hen van hun tronen zullen stoten, en zo hebben zij door de Jihad af te schaffen de islam van zijn ware betekenis beroofd. Ons geloof is verworden tot een aantal holle beginselen volgens welke de moslim leeft als voerde hij een aantal gymnastiekoefeningen uit: het zijn slechts bewegingen van het lichaam en niet van de geest. Als de moslims de plicht van de Jihad verzaken, dan worden ze de slaven van deze wereld, raken ze aan diezelfde wereld gehecht en zien ze op tegen de dood. Lafaards zijn het. Hun vijanden overwinnen en vernederen hen en God heeft voor hen nederlaag, achterlijkheid en armoede verodonneerd omdat zij verbond met Hem niet zijn nagekomen, Hij, de Geloofde en Geprezene.
Mijn geliefde zoons en dochters, onze machthebbers beweren dat zij de islamitische wet toepassen en tegelijkertijd leggen zij er de nadruk op dat zij ons volgens de democratische rechtsregels regeren. Maar God weet dat ze liegen, zowel over het ene als over het andere. De islamitische wet is in ons arme land met alle mogelijke voeten getreden. Wij worden namelijk geregeerd volgens de Franse wereldlijke wetten die het gebruik van alcohol, overspel en homoseksualiteit toestaan. En zolang beide zijden hun instemming eraan verlenen, profiteerde staat zelf van het kansspel en de verkoop van alcohol. Vervolgens verspilt zij dat bezoedelde geld aan het uitbetalen van de salarissen van de moslims en zo treft hen de vloek van het verbodene en neemt God zijn zegen over hun leven weg. De zogenaamde democratische staat vervalst keer op keer de verkiezingen, arresteert onschuldige mensen en martelt hen zodat de heersende kliek voor eeuwig op de troon van de macht kan blijven zitten. Ze liegen, ze liegen, ze liegen en ze willen dat we hun misselijkmakende leugens geloven. Wel, we zeggen het in niet mis te verstane bewoordingen: wij willen niet dat onze natie socialistisch is, wij willen niet dat ze democratisch is. Wij willen dat ze islamitisch is. Islamitisch! Wij zullen strijden en alles wat in ons is inzetten om ervoor te zorgen dat Egypte weer islamitisch wordt. Islam en democratie zijn twee tegenstrijdige begrippen. Ze zullen nu niet en nooit niet samengaan. Hoe kan water zich met vuur vermengen en licht zich  met duisternis? Democratie houdt in dat mensen de macht over zichzelf uitoefenen ten bate van zichzelf, maar de islam kent alleen maar de heerschappij van God. Ze willen de sharia van God voorleggen aan het parlement, zodat de dames en heren afgevaardigden kunnen beoordelen of de sharia toegepast kan worden of niet. “Groot zijn de woorden die uit hun monden komen, maar wat zij zeggen, zijn niets dan leugens.” De wet van de Ware, de Hoge en de Verhevene hoeft niet bediscussieerd of bestudeerd te worden. Zij hoeft alleen maar gehoorzaamd en met kracht en per direct toegepast te worden, al hebben de tegenstanders er een vreselijke afkeer van.
121. Voor jouw leeftijd ben je nog erg naà?ef. Waarom ben je verbaasd over het kwaad? Je denkt als een kind. Jij denkt dat de goede mensen glimlachen en beminnelijk zijn en dat de gezichten van de boosaardige mensen slecht zijn en hun wenkbrauwen dik en borstelig. Het leven zit veel gecompliceerder in elkaar dan dat. Het kwaad bevindt zich in de alleraardigste personen en in degenen die onze meest na staan.

127. Degenen die Taha Shadhlie in het verleden hadden gekend zouden hem nu nog maar nauwelijks herkennen. Hij was totaal veranderd. Het was alsof zijn persoonlijkheid een metamorfose had ondergaan. Het was niet zozeer de islamitische kleding die hij nu droeg in plaats van de Europese kleding, en ook niet de baard die hij had laten groeien en die hem een imponerend en eerbiedwaardig uiterlijk gaf waardoor hij ouder leek dan hij was; het lag verder ook niet echt aan de kleine hoek waar hij placht te staan naast de lift in de hal van het gebouw waar een bebaarde broeder, student in de technologie, die op de vijfde verdieping woonde, hem afwisselde zodat hij kon bidden. Dat waren allemaal uiterlijke veranderingen. Nee, het was de nieuwe, krachtige en energieke geest die bezit van hem had genomen. Hij was begonnen heel anders te lopen en te zitten en met de mensen van het gebouw te spreken. Hij voelde zich niet langer klein, angstig en neerslachtig tegenover de bewoners. Hij benaderde hij nu met zelfrespect; hoe zij naar hem keken liet hem koud en hij aanvaardde geen enkel verwijt en geen enkele beschimpen meer van hen. Ook gaf hij niet langer om die kleine papieren bankbiljetjes die ze hem van tijd tot tijd gaven en die hij spaarde om iets nieuws te kopen. Op de eerste plaats kwam dat voort uit zijn absolute overtuiging dat God hem in zijn levensonderhoud zou voorzien en op de tweede plaats omdat Sjeik Sjakir hem een baantje in een godsdienstige boekhandel gegeven had, een bescheiden taak die hij in zijn vrije tijd uitvoerde en waarvoor hij een even bescheiden bedrag ontving.
Nu oefende hij zich in het liefhebben van de mensen en het haten van hen “zoals God dat wil”. De sjeik had hem geleerd dat de mensen eigenlijk te minderwaardig en simpel zijn om van ze te houden en ze te haten vanwege hun wereldse eigenschappen. Onze gevoelens ten opzichte van hen moeten bepaald worden door de mate waarin zij zich aan de wet van God, de Sharia, verplicht hebben. Op veel dingen had hij een andere visie gekregen. Zo mocht hij sommige bewoners graag omdat ze goed voor hem waren en hem in overvloed geschenken gaven, maar later was er in hem een afkeer van hen gegroeid omdat ze het gebed verzuimden een en omdat sommigen van hen alcohol dronken. Inmiddels was hij zo van zijn moslimbroeders gaan houden dat hij bereid was zijn leven voor hen te geven. Al zijn oude wereldse overtuigingen waren als sneeuw voor de zon verdwenen en daarvoor in de plaats waren er zuivere islamitische overtuigingen ten opzichte van mensen en dingen gekomen. Het geloof had zich krachtig in zijn hart genesteld en het verschafte hem een nieuwe identiteit die vrij was van angst en kwaad. Hij vreesde de dood niet meer, noch enig gewezen, wat diens statuur en invloed ook was. Nergens was hij meer bang voor hoewel hij er wel voor zorgde God te gehoorzamen en Hem niet toornig te maken.

131. Een ware islamitische opvoeding zou je ervan weerhouden hebben in de problemen gekomen als waar jij nu zo onder te lijden hebt, maar jij er al jouw generatiegenoten hebben helemaal geen islamitische opvoeding gehad omdat julie in een seculiere staat zijn opgegroeid en julie een seculiere opleiding hebben gevolgd. Zo zijn jullie eraan gewend geraakt om na te denken op een manier waarin religie nauwelijks een rol speelt. Jullie harten zijn weliswaar teruggekeerd naar de islam maar het zal nog wel een tijdje duren eer jullie verstand geheel vrij is van het wereldlijke en jullie zuiver in de islam zijn. Herinner je je hoe vaak ik niet gezegd heb dat je niet alleen vanuit God moet liefhebben, maar ook vanuit God moet haten en dat als je dat niet doet jouw islam nooit volmaakt wordt. De benauwenis waar je nu zo onder lijdt is zeker een natuurlijk resultaat van je verwijdering van God, al is het dan maar in één onderdeel van je leven. Als je je aan het begin van je relatie met je vriendin afgevraagd had in welke mate zij zich aan de islam houdt, en als je haar toewijding aan de islam als voorwaarde had gesteld voor een relatie met haar, dan was je nooit gekomen op het punt waar je je nu bevindt.

142. Homoseksuelen excelleren doorgaans in beroepen waarbij het contact met mensen centraal staat, zoals bij afdelingen human relations van bedrijven, op het toneel, in de makelaardij en de advocatuur. Er wordt ook wel gezegd dat hun succes in deze branches terug te voeren is op het feit dat zij zich ontdaan hebben van de verlegenheid die het succes voor anderen juist bederft. Door hun van de norm afwijkende leven doen ze verschillende, heel ongewone ervaringen met mensen op, hetgeen hen begripvoller maakt voor de natuur van de mens en ze ook beter in staat zijn mensen te beà?nvloeden.
Daarnaast munten homoseksuelen uit in beroepen die te maken hebben met smaak en creativiteit, zoals decoropbouw en kleding ontwerpen. Het is bekend dat de beroemdste kledingontwerpers ter wereld homoseksuelen zijn. Misschien wel omdat juist hun dubbele seksuele natuur hun in staat stelt kleding voor vrouwen te ontwerpen die opwindend is voor mannen en omgekeerd.
156. De kebabberie van het Sheraton speelt dezelfde rol in de huidige politiek als de Koninklijke Automobielclub và?à?r de revolutie deed. Menig politiek besluit, handjeklap en wet, is voorbereid en overeengekomen in de kebabberie van het Sheraton, aan tafels die vol stonden met de heerlijkste kebab, en heeft zijn sporen nagelaten in het leven van miljoenen Egyptenaren. Het verschil tussen de Koninklijke Automobielclub en de kebabberie van het Sheraton kan niet mooier geà?llustreerd worden dan door de radicale verandering die de heersende elite van Egypte van voor en van na de revolutie overkwam.
De ministers van de aristocratie van het voormalige tijdperk waren westers gevormd en gedroegen zich volledig als westerlingen. Zij waren als het ware geschapen voor de Automobielclub. Daar brachten ze hun avonden door, vergezeld van hun vrouwen die gekleed waren niets verhullende avondjapons. Ze nipten van hun whisky en speelden poker en bridge. maar de grote mannen van het huidige tijdsgewricht waren van volkse afkomst, ze hielden streng vast aan de uiterlijkheden van de godsdienst, en met hun ongebreidelde zin in lekker eten waren ze helemaal thuis in de kebabberie van het Sheraton, waar ze de beste kebab, kofta en gevulde duif konden krijgen, en thee konden drinken zoveel als ze maar wilden. Ze rookten er ook met honing geparfumeerde waterpijp die de directie op hun verzoek had laten aanrukken. Tijdens het eten, het drinken en het roken ging het gesprek uitsluitend en alleen over geld en zaken.