Er is nog zo veel dat ongezegd is. (Rutger Kopland)

Dupslog
Dupslog

Ruben Mersch. Waarom iedereen altijd gelijk heeft.

21 oktober 2016

Ruben Mersch. Waarom iedereen altijd gelijk heeft.


De Bezige Bij 2016


95. Gedurende honderdduizenden jaren moesten we enkel samenwerken met leden van onze eigen stam. Wat er met de leden van een andere stam gebeurde, kon ons geen barst schelen. Het waren nauwelijks mensen. Het is geen toeval dat de naam van veel stammen gewoon ‘mensen’ betekent. Evolutionair bioloog Jared Diamond beschrijft hoe bij de stammen in Papoea-Nieuw-Guinea het territorium van je eigen stam verlaten neerkwam op het plegen van zelfmoord. Dat hebben we gemeen met chimpansees. Als zij apen van een andere stam tegenkomen en er is een baby bij, dan eten ze die op. Is het een vrouw, dan wordt die verkracht en als het een man is, mag die blij zijn dat hij na de ontmoeting nog in het bezit is van zijn tenen en zijn testikels. De morele emoties in onze onderbuik zijn ontstaan om samenwerking mogelijk te maken. Maar die samenwerking beperkt zich jammer genoeg tot de eigen groep.



Een interessant, begrijpelijk en goed geschreven overzicht van een waaier aan recente internationaal gerenommeerde studies over individueel en groepsdenken, gedrag, moraliteit waarmee Ruben Mersch helder maakt hoe mensen ‘apen zijn in het diepst van hun gedachten’ en dus eerder volgens aangeboren gedragsregels reageren in hun relaties ver en dichtbij. Moraliteit (een belangrijk statussymbool) en rechtvaardiging blijken doorgaans achterafredeneringen om feiten en ervaringen te passen in de mal van  het eigen gelijk. En die wordt bepaald door het solidaire samenwerken van de directe omgeving en de eigen groepsidentiteit – tegen de andere stam, clan, groep.


We zijn epistemologische vechtjassen, geboren advocaten en geen geboren waarheidszoekers.



Knappe voorbeelden – roddel is vlooien voor gevorderden -  talloze experimenten en een gevarieerde argumentatie leiden tot een naar mijn mening wat magere maar bruikbare conclusie: een handleiding om de strijdbijl te begraven.


Mersch bezit het talent om droge onderzoeksresultaten lichtvoetig en met humor te serveren waardoor ze makkelijker beklijven.


- Waarom de meeste gepubliceerde wetenschappelijke artikelen fout zijn


- Waarom we economen niet moeten vertrouwen (maar klimaatwetenschappers wel)


- WC-EEND-wetenschap


- De slechtste manier om kennis te verwerven (buiten alle andere manieren)


- Anders gaan discussiëren


- Het openen van gesloten geesten


- Moreel blindproeven


Het basisprincipe van oosterse vechtsporten blijkt ook in een minder krijgshaftige omgeving de basis om effect te sorteren.


Meegaan in de redeneer- of krachtlijn van de tegenstander brengt deze uit evenwicht waardoor deze ruimte krijgt tot een mogelijke reflectie op het eigen gelijk. Zijn of haar werkelijkheid hoeft dan niet meer eerst te staan waardoor rationele argumenten en andere werkelijkheden minder afwijzend benaderd kunnen worden. Twijfelen aan het eigen grote gelijk kan dan acceptabeler worden, althans voor de reflecterende tegenstander.


Desalniettemin zijn ook mensen vooral spelende wezens die graag met hun emoties pronken, liefst gretig genieten van het eigen goede gevoel en daarom niet zo makkelijk bereid zijn tot twijfel in de geboden spiegelruimte. Zeker niet wanneer ze daartoe afstand moeten doen van de veilige gelijkheidsleer in de eigen omgeving. Immers de leden van de eigen groep neigen dit eerder als verraad te beschouwen waarna uitstoting of erger volgen.


238. Het is een jammerlijke eigenschap van de menselijke geest dat als je zijn overtuiging aanvalt, hij die enkel meer zal koesteren. Onze standpunten zijn ons dierbaar. Elke kritiek ervaren we als een aanval op onszelf. Zodra hij een spoor van een mogelijke vijand denkt te ontwaren, gaat onze onderbuik in de verdedigingsmodus en zet hij alle mogelijke middelen in om onze standpunten te beschermen. En dus moet je, indien je wilt dat mensen zich openstellen voor tegenargumenten, eerst hun onderbuik geruststellen. (…) Door je discussies niet te doorspekken met beledigingen en sneren naar je tegenpartij bijvoorbeeld. Door de onderbuik van je tegenpartij gerust te stellen met een eenvoudig zinnetje als: ‘Ik begrijp je standpunt, maar…’


Of door zelf geen zekerheid te claimen en je stelling als vraag – ‘Zou het niet kunnen dat…?’ – te verpakken.




37. Het onderzoek bij baby’s en jonge kinderen toont aan dat moraliteit al zeer vroeg in onze ontwikkeling ontstaat en dus op zijn minst gedeeltelijk aangeboren is. Uit dit onderzoek volgt ook dat onze ratio niet de hoofdrol speelt en we dus geen goede mensen worden door heel hard na te denken. Wezentjes die nog niet kunnen redeneren, maar wel al kunnen voelen, kunnen namelijk al een moreel oordeel vellen. Onze ratio is dus misschien handig, maar niet noodzakelijk. Het hebben van een onderbuik volstaat. Maar wat gebeurt er als je geen onderbuik hebt? Hoe moreel zijn wezens die wel kunnen redeneren, maar niet kunnen voelen?


78. Als ze worden bekeken, laten mensen zich van hun beste kant zien. Dat is zeker niet altijd een bewuste beslissing. Ze doen het namelijk ook als ze weten dat ze niet echt worden bekeken, maar dit enkel gesuggereerd wordt door een afbeelding van een paar ogen.


Dat komt natuurlijk omdat mensen zo vreselijk veel belang hechten aan wat anderen over hen denken, ook als ze beweren dat dat niet het geval is.


81. Ook nu doen mensen er nog alles aan om tot de groep te behoren, om status te verwerven. En dat doen we niet enkel door ons van onze meest sexy kant te laten zien en op te scheppen over onze veroveringen, we willen de anderen ook duidelijk maken dat we een goed en moreel mens zijn. Ook moraliteit is een statussymbool. Door je aan de groepsregels te houden geef je aan dat je een goed groepslid bent, iemand met wie samen te werken valt, iemand die je kunt vertrouwen.


(...)


Het belang dat we hechten aan onze status binnen de groep, kan er dus voor zorgen dat we binnen de lijntjes kleuren. Maar dit kan enkel werken indien we als groep een manier vinden om aan te geven wie we een goed groepslid vinden en wie niet. Apen doen dit door elkaar te vlooien.


(...)


Roddel is vlooien voor gevorderden. Door te roddelen komen we te weten wie oké is en wie niet, zodat we niet op jacht gaan met een onbetrouwbaar sujet en onze dochter niet uithuwelijken aan een slecht mens.


Maar we moeten niet enkel te weten komen met wie het goed samenwerken is, we hebben ook een systeem nodig om de morele status van onze groepsgenoten op te slaan. Vermoedelijk is die behoefte aan opslagcapaciteit de reden waarom wij zo’n groot brein hebben. Als je de breingrootte van alle apen, mensen inbegrepen, opmeet en je bepaalt ook de grootte van de groep waarin ze leven, dan zie je een verband. Hoe groter de groep, hoe groter het brein. Als je meer sociale informatie moet opslaan, heb je daarvoor meer hersenen nodig.


96. Apen hebben enkel empathie met de leden van de eigen groep. Apen hebben ook vooroordelen.(...)


Ook mensen zijn vooral empathisch ten opzichte van de eigen groep. Kijk maar naar de reacties op de vluchtelingencrisis.(...)


Gehoorzaamheid een morele emotie noemen is al vreemd, datzelfde beweren over de loyaliteit voor je eigen groep is nog vreemder. ‘Mijn eer is trouw’, ‘eigen volk eerst’, ‘dood aan alle ongelovigen’ – als groepsloyaliteit al een morele emotie is, dan toch eentje die enorm veel ellende heeft veroorzaakt. Toch is ook het wij-zij-denken ontstaan om samenwerken mogelijk te maken.


109. Mensen houden van mensen die op hen lijken. Partners en vrienden hebben, vaker dan we op basis van toeval zouden verwachten, ongeveer hetzelfde loon, dezelfde afkomst en dezelfde religie. Tegengestelden trekken elkaar aan? Niet echt als we het onderzoek mogen geloven. Maar we worden niet enkel tot elkaar aangetrokken doordat we voor dezelfde god bidden of in hetzelfde land geboren zijn, maar ook door een gemeenschappelijke moraliteit.


116. We gebruiken standpunten vaak als stamsymbolen, als manier om na te gaan wie tot ons kamp behoort en wie niet, wie vriend is en wie vijand. Maar standpunten zijn meer dan dat. Ze zijn datgene wat ons tot ons maakt. Ze vormen de kern van onze identiteit. Door onze standpunten zijn we niet enkel anders dan de anderen, maar – zo vinden we zelf – ook beter dan de anderen.


125. Een ingewikkelde cocktail van nature en nurture, van genen en omgeving, heeft ons opgezadeld met verschillende onderbuiken. Sommige onderbuiken gaan over de rooie zodra iemand onrechtvaardig wordt behandeld, andere onderbuiken reageren enkel als het onderwerp van die onrechtvaardigheid tot hun eigen stam behoort. Sommige onderbuiken hebben het moeilijk met ongehoorzaamheid, andere juist met onderdrukking. Maar onze onderbuiken reageren ook op situaties die op het eerste gezicht geen morele lading lijken te bevatten, situaties waar niemand schade van ondervindt en die vaak wel erg arbitrair lijken.


201. een rationeel persoon is iemand die bereid is zijn standpunten te herzien op basis van de sterkte en de richting van het bestaande bewijsmateriaal. Iemand die de werkelijkheid niet construeert op basis van zijn opvattingen maar net het omgekeerde doet en zijn opvattingen probeert te construeren op basis van de werkelijkheid.


213. Ook wetenschap heeft de waarheid niet in pacht. Er zijn grenzen aan wat je de data kunt laten bekennen, maar binnen die grenzen is er best wat speelruimte. Als wetenschapper zijn er veel manieren om subtiel buiten de lijntjes te kleuren. Je kunt creatief zijn met wat je precies meet, prutsen met je definities, kiezen welke groepen je met elkaar vergelijkt, enigszins kort door de bocht gaan in je statistische analyse enzovoort. Vaak doen wetenschappers dat niet bewust. Ook wetenschappers hebben een onderbuik die hun oordelen kleurt. Hogerop raken op de wetenschappelijke ladder doe je niet door de waarheid te onthullen, maar wel door veel artikelen te publiceren. En dus geven wetenschappers de werkelijkheid soms een klein zetje en slagen ze er vervolgens in om – het zijn net mensen – zichzelf wijs te maken dat ze het spel netjes volgens de regels hebben gespeeld.

Reacties graag naar mailadres.