Er is nog zo veel dat ongezegd is. (Rutger Kopland)

Dupslog
Dupslog

Yuval Noah Harari, Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid.

28 maart 2017

Yuval Noah Harari, Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid.

uitg. Thomas Rap, 2017

Een interessant overzicht met enkele boeiende uitschieters en doorkijkjes op het menselijk verleden. Het kon beknopter en minder badinerend, ook zonder het moeizaam einde over geluk.

32. De nieuwe linguïstische vermogens die moderne sapiens zo’n zeventig millennia her opdeden, stelden hen in staat om urenlang te roddelen. Deugdelijke informatie over wie er al dan niet te vertrouwen was zorgde dat kleine groepjes zich konden uitbreiden tot grotere groepen en dat sapiens steeds nauwere en verfijndere samenwerkingsverbanden konden aangaan.

33. Hoogstwaarschijnlijk is zowel de roddeltheorie als de er-loopt-een-leeuw- bij-de-rivier-theorie verdedigbaar. Maar het echt unieke kenmerk van onze taal is niet de mogelijkheid om er informatie mee over te brengen over mensen en leeuwen, maar de mogelijkheid om er informatie mee over te brengen over dingen die helemaal niet bestaan. Voor zover wij weten kunnen alleen sapiens praten over allerlei soorten entiteiten die ze nog nooit hebben gezien, aangeraakt of geroken.

Legenden, mythen, goden en religies, ze ontstonden allemaal ten tijde van de cognitieve revolutie.

41. Sinds de cognitieve revolutie leven sapiens aldus in een dubbele realiteit. Aan de ene kant heb je de objectieve realiteit van rivieren, bomen en leeuwen, aan de andere kant de imaginaire realiteit van goden, naties en corporaties. Door de jaren heen werd de imaginaire realiteit steeds sterker, zodat het naakte voortbestaan van rivieren, bomen en leeuwen tegenwoordig afhankelijk is van de genade van imaginaire entiteiten als goden, naties en corporaties.

46. Wat is er gebeurd tijdens de cognitieve revolutie? Nieuwe vaardigheid: Het vermogen om grotere hoeveelheden informatie over te brengen over de leefomgeving van Homo sapiens. Het vermogen om grotere hoeveelheden informatie over te brengen over sociale verbanden tussen sapiens. Het vermogen om informatie over te brengen over dingen die in het echt niet bestaan, zoals stamgeesten, naties, naamloze vennootschappen en mensenrechten.

Nieuwe mogelijkheden: Plannen en uitvoeren van complexe handelingen, zoals leeuwen ontwijken en op bizons jagen. Grotere en hechtere groepen van soms wel 150 individuen. A) Samenwerking tussen zeer grote aantallen vreemden B) Snelle innovaties binnen het sociaal gedrag

101. Een van de weinige ijzeren wetten van de geschiedenis is dat luxe zich vaak ontwikkelt tot noodzaak en dan weer nieuwe verplichtingen schept. Zodra mensen gewend raken aan een bepaalde luxe, gaan ze die voor lief nemen. Daarna gaan ze erop rekenen. Uiteindelijk bereiken ze het punt dat ze niet meer zonder kunnen. (…)

Maar voor de agrarische revolutie was het niet nodig dat alle groepen in een bepaald gebied meededen. Eentje was genoeg. Zodra één groep zich op één plek vestigde en de grond begon te bewerken, of dat nu in het Midden-Oosten of in Midden-Amerika gebeurde, werd de landbouw onweerstaanbaar. Landbouw creëerde omstandigheden voor snelle demografische groei, dus de boeren vormden doorgaans algauw een overgrote meerderheid. De verzamelaars konden wegtrekken en hun jachtgronden achterlaten, zodat er akkers en weilanden van gemaakt konden worden, of ze konden zelf de ploeg oppakken. Hoe dan ook was het oude leven gedoemd. Het verhaal van de luxevalkuil bevat een belangrijke les.

201. Duizenden jaren lang hebben filosofen, grote denkers en profeten het geld belasterd en het de wortel van alle kwaad genoemd. Hoe het ook zij, geld belichaamt ook het toppunt van menselijke tolerantie. Geld is ruimdenkender dan taal, staatswetten, culturele gedragsvoorschriften, religieuze overtuigingen en sociale gewoonten. Geld is het enige door mensen geschapen vertrouwenssysteem dat bijna elke culturele kloof kan overbruggen en dat niet discrimineert op grond van religie, sekse, ras, leeftijd of seksuele voorkeur. Dankzij geld kunnen zelfs mensen die elkaar niet kennen en elkaar niet vertrouwen toch effectief samenwerken.

245. De laatste driehonderd jaar zijn vaak afgeschilderd als een tijdperk van groeiend secularisme, waarin religies steeds meer aan belang hebben ingeboet. Als we het hebben over theïstische religies klopt dat grotendeels ook. Maar als we de natuurwetreligies meerekenen, blijft de moderne tijd een tijdperk van intens religieus elan, ongeëvenaarde zendingsdrang en de bloedigste godsdienstoorlogen uit de geschiedenis. De moderne tijd heeft de opkomst van een aantal nieuwe natuurwetreligies meegemaakt, zoals het liberalisme, het communisme, het kapitalisme, het nationalisme en het nazisme. Deze overtuigingen worden liever geen religies genoemd en bestempelen zichzelf als ideologieën. Maar dat is gewoon gegoochel met woorden. Als een religie een systeem van menselijke normen en waarden op basis van geloof in een bovenmenselijke orde is, dan was het Sovjet-communisme net zo goed een religie als de islam.

De islam verschilt natuurlijk van het communisme, want de islam ziet de bovenmenselijke orde die de wereld bestuurt als het edict van een almachtige scheppende god, terwijl het Sovjet-communisme niet in goden geloofde. Maar het boeddhisme zet goden ook niet op een al te hoog voet- stuk en toch classificeren we dat in de regel als religie. Net als boeddhisten geloofden communisten in een bovenmenselijke orde van onveranderlijke natuurwetten die alle menselijke handelingen moeten leiden. Boeddhisten geloven dat deze natuurwet is ontdekt door Siddhartha Gautama, communisten geloven dat hij is ontdekt door Karl Marx, Friedrich Engels en Vladimir Iljitsj Lenin. De gelijkenis gaat nog verder. Net als andere religies heeft het communisme zijn heilige documenten en profetische boeken, zoals Das Kapital van Marx, waarin voorspeld werd dat de geschiedenis spoedig zou eindigen met de onvermijdelijke overwinning van het proletariaat. Het communisme had zijn eigen feestdagen, zoals 1 mei en de herdenking van de Oktoberrevolutie. Het had theologen die doorkneed waren in de dialectiek van Marx en elke eenheid in het Sovjetleger had een kapelaan – al werd die ‘volkscommissaris’ genoemd – die toezicht hield op de vroomheid van soldaten en officieren. Het communisme kende martelaren, heilige oorlogen en ketterse dwaalleren, zoals het trotskisme. Het Sovjet-communisme was voorts een geloof met een fanatieke zendingsdrang. Vrome communisten konden geen christen of boeddhist zijn en er werd van ze verwacht dat ze desnoods met gevaar voor eigen leven het evangelie van Marx en Lenin verspreidden.

306. Het Europese kolonialisme was iets compleet anders dan alle andere veroveringsprojecten uit de geschiedenis. Vroegere heersers van grote rijken namen doorgaans aan dat ze de wereld al doorgrondden. Hun veroveringen waren vooral bedoeld om hun ideeën over de wereld toe te passen en te verspreiden. De Arabieren, om een voorbeeld te noemen, veroverden Egypte, Spanje en India niet om iets te ontdekken wat ze nog niet wisten. De Romeinen, Mongoliërs en Azteken veroverden aan de lopende band nieuwe gebieden vanuit hun hang naar macht en rijkdom, maar niet vanuit een hang naar kennis. Maar de Europese imperialisten gingen verre landstreken verkennen in de hoop dat ze daar nieuwe kennis konden opdoen, evenals nieuwe territoria.

325. In wezen komt noch het verhaal over onderdrukking en uitbuiting, noch het verhaal van de ‘last der blanken’ geheel overeen met de feiten. De Europese grootmachten deden op zo’n grote schaal zoveel verschillende dingen dat je volop voorbeelden kunt vinden die relevant zijn voor wat je er maar over wilt zeggen. Denk je dat deze imperia monsterlijke kwaden waren die dood, onderdrukking en onrecht over de wereld verspreidden? Je kunt met gemak een hele encyclopedie vullen met hun wandaden. Wil je aanvoeren dat ze de toestand van hun onderdanen eigenlijk verbeterden met nieuwe medicijnen, betere economische omstandigheden en meer veiligheid? Dan kun je nog weer een nieuwe encyclopedie vullen met hun prestaties. Dankzij hun nauwe samenwerking met de wetenschap hadden deze wereldrijken zoveel macht en veranderden ze de wereld zo gigantisch dat ze misschien niet eens botweg als goed of slecht bestempeld kunnen worden. Ze hebben de wereld zoals wij die kennen geschapen, inclusief de ideologieën die we gebruiken om over ze te oordelen.

420. Derhalve zijn alle vormen van betekenis die mensen aan hun leven toeschrijven in feite waanvoorstellingen. De bovennatuurlijke betekenis die middeleeuwers aan hun leven hechtten was niet bedrieglijker dan de moderne humanistische, nationalistische en kapitalistische betekenis die moderne mensen erin zien. De wetenschapper die haar leven zinvol noemt omdat ze de menselijke kennis vergroot, de soldaat die zijn leven tot zinvol verklaart omdat hij vecht voor zijn vaderland en de ondernemer die zijn leven zin geeft door een nieuw bedrijf op te zetten houden zichzelf niet erger voor de gek dan hun middeleeuwse pendanten, die de zin van het leven zagen in het lezen van Bijbelboeken, het ondernemen van kruistochten of de bouw van een nieuwe kathedraal.

Dus misschien komt geluk wel neer op het synchroniseren van je persoonlijke waanideeën over zingeving met de heersende collectieve waanvoorstellingen. Zolang mijn persoonlijke verhaal op één lijn ligt met de verhalen van de mensen om me heen, kan ik mezelf voorhouden dat mijn leven zinvol is en kan ik geluk vinden in die overtuiging.

Dat is een behoorlijk deprimerende conclusie. Is geluk echt afhankelijk van zelfbedrog?

Reacties graag naar mailadres.