Er is nog zo veel dat ongezegd is. (Rutger Kopland)

Dupslog
Dupslog

Ype de Boer, Murakami en het gespleten leven.

3 januari 2018

Ype de Boer, Murakami en het gespleten leven.

uitg. Amsterdam university Press

Een bijzondere studie van het werk van de Japanse auteur Haruki Murakami die niet alleen Japans nationale neurose en gespletenheid analyseert, maar ook voor vergelijkbare problemen in het westen, vooral in de komende decennia, een antwoord formuleert.

Ype de Boer laat zien dat Murakami’s verhalen ons iets kunnen leren over een fundamentele gespletenheid in het menselijk bestaan. Deze originele bespreking van Murakami’s alledaagse helden, magische figuren en droomachtige sferen nodigt uit om Murakami’s fictie op het eigen leven te betrekken, en werpt nieuw licht op thema’s als identiteit, verantwoordelijkheid, zelfkennis, verbeelding, liefde, vrijheid en lot. 

Ype de Boer heeft de taak op zich genomen uit het labyrintische oeuvre van de Japanner een ware levenskunstfilosofie te halen. Verplichte kost voor wie denkt dat het leven om harmonie, gemoedsrust en innerlijke stabiliteit draait. Murakami en vooral De Boer laten zien dat het om iets heel anders gaat: de bereidheid je gespletenheid en veranderbaarheid te accepteren.’ – René ten Bos, Denker des Vaderlands 

 

189. Op basis van een verdiepende lezing van de ontwikkeling die Murakami’s personages doormaken, heeft dit boek willen laten zien dat zijn verhalen over gespleten levens een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan tot uitdrukking brengen. Het algemene beginpunt van zijn fictie en de toestand waarin zijn protagonisten zich bevinden, is geduid als een situatie van geïdealiseerde alledaagsheid. Niet alleen begrijpen de personages zichzelf als gewone, saaie mensen en leiden ze een ingekaderd en geroutineerd bestaan, het is ook precies in die alledaagsheid dat ze het: ideale leven zoeken. Het levert hun onafhankelijkheid, overzichtelijkheid en stabiliteit op. De keerzijde van hun zelfbehoud is de eenzaamheid, leegte en onverschilligheid die hun bij tijd en wijle ten deel valt.

Maar dan overkomt hun iets – een ontmoeting, een overlijden, een droom — wat van hen vraagt de grenzen van hun alledaagse bestaan te overschrijden. Ze merken dat er naast hun alledaagse leefwereld nog een andere bestaat en dat er ondervoede en onverkende verlangens in hen leven: ze ervaren de gespletenheid van hun bestaan. Opeens staan ze tegenover hun schaduw, hun spiegelbeeld (…) gedesoriënteerd en verward.

193. Als het klopt dat Iiefde van de mens vraagt zich over te geven aan een transformatief proces, dan betekent het zich laten bewegen door het leven in Murakami zoiets als het verliefd worden op het leven zelf, een steeds opnieuw bewogen worden door wat het leven biedt, het vormen en erdoor gevormd worden.Op die manier creëert de dynamiek die iedere ervaring van de grens tussen bekend en onbekend teweegbrengt het leven steeds opnieuw, wordt de mens zelf steeds opnieuw geboren. Dit leven op de grens betreft een levenshouding die zich kenmerkt door Iiefde, metamorfose, de grootste gevoeligheid voor de dynamiek van het eigen bestaan en de ontvankelijkheid voor anderen. Elk leven is in die zin potentieel een avontuur, onafhankelijk van de bijzonderheid van de gebeurtenissen erin. En dit avontuur, deze houding, is tegelijkertijd een levenskunst.

Vanuit dat oogpunt heeft het ook geen zin om te spreken over het gespleten leven in termen van harmonie. De levenskunst die in Murakami’s fictie op het spoor gekomen is, heeft niet zozeer te maken met het in balans brengen van deze krachten en de scheiding tussen eigen en vreemd zogezegd in het midden te stabiliseren. Uiteindelijk draait deze levenskunst niet om gemoedsrust. Want absolute harmonie en onverstoordare gemoedsrust kunnen verstenen en omslaan in apathie. De erkenning van de eigen gespletenheid betekent niet de stabilisatie ervan, Het betekent de vitalisatie ervan. Het is precies de dynamiek die gespletenheid oplevert, het oneindige heen en weer tussen krachten, die in deze lezing van Murakami een positieve waardering heeft gekregen. Onbalans, vervreemding en desoriëntatie bergen altijd een transformatieve mogelijkheid in zich. De gespletenheid, veranderlijkheid en bewogenheid van het menselijk bestaan zijn geen problemen waarvoor we onszelf in bescherming moeten nemen. Wat Murakani’s fictie ons leert, is dat de gespletenheid van het menselijk bestaan de voorwaarde vormt voor menselijke ontwikkeling, zelfkennis, liefde, verantwoordelijkheid, vrijheid en lotsbestemming. Op geen van deze zaken bezitten we enig ‘recht’, geen van deze zaken kunnen we claimen of bezitten, maar we kunnen ons wel zodanig tot het leven verhouden omdat ze mogelijk worden. Daarin bestaat de kunst van het gespleten leven.

109. De duidelijkste woordvoerder van dergelijke theorie in Murakami’s fictie, is de professor uit Hard-boiled Wonderland.

Na een bepaalde Ieeftijd — volgens onze berekeningen is dat achtentwintig jaar – ondergaan mensen zelden nog wijzigingen in de globale configuratie van hun bewustzijn. Wat gewoonlijk zelfontplooiing of bewuste verandering wordt genoemd laat nauwelijks een krasje achter in het oppervlak. (Hard-boiled Wonderland, 117)

In plaats van zichzelf te willen veranderen, doet de mens er vanuit dit perspectief beter aan de grenzen en contouren van de eigen identiteit te leren kennen en respecteren. Zelfreflectie heeft dan vooral te maken met erachter komen wie men is, en niet met verandering.

Tegelijkertijd echter, leven we in een tijd waarin de oproep tot ‘bewuste verandering’ steeds breder vertegenwoordigd wordt. En ook deze oproep is in Murakami’s fictie sterk aanwezig.

De fiiosofie~student Haida uit De kleurloze Tsukuru Tazaki en zijn pelgrimsjaren verwoordt dit ideaal als volgt:

Alles in het leven is omgeven door een lijst, en met het denken is het al niet anders gesteld. Je hoeft voor zulke lijsten niet bang te zijn, maar je moet ook niet bang zijn om ze te doorbreken. Dat is het allerbelangrijkste voor een mens als hij vrij wil zijn: dat hij de lijsten respecteert en haat. AI het overige in een mensenleven is van secundair belang. (De kleurloze Tsukuru Tazaki, 71)

113. Het doel van deze verwerking is echter niet reconstructie en acceptatie van het verleden, zoals de psychoanalyse dat wil, maar deconstructie en afscheid. Niet verzoening met de eigen identiteit, maar bevrijding ervan. Daar waar psychoanalytische en neurologische theorieën de oplossing zien in het stabiliseren van de identiteit veranderen deze oplossingen in Murakami’s fictie in obstakels op de weg van zelftransformatie.

In de verhouding van de personages tot hun zelfbeelden komt een gespletenheid aan het licht, een ruimte tussen de mens en zijn beelden: dat is de ruimte van vrijheid.

 

 

Reacties graag naar mailadres.