Er is nog zo veel dat ongezegd is. (Rutger Kopland)

Dupslog
Dupslog

Robert HARRIS, Archangel

13 juni 2018

Robert HARRIS, Archangel 

uitg. Cargo 1999 -2018

Een spannende aanvulling bij of inleiding tot de film ‘De dood van Stalin’. Met zoals bij Harris wel vaker een ingenieuze wending die het absurde nog meer acceptabel weet te maken. Het heeft iets van zijn ‘Conclaaf’  maar dan veel noordelijker en dramatischer voor een volk en land in verdwazing.

41. ‘Je slachtoffers kiezen, je plannen minutieus voorbereiden, een onverzoenlijk wraakgevoel bevredigen en dan naar bed gaan… er is niets heerlijkers op de wereld.’ J.V. Stalin in gesprek met Kamenev en Dzerzjinski

225. ‘Als je bang bent voor wolven, moet je uit het bos blijven.’ J.V. Stalin, 1936

80. De geschiedenis zal objectief vaststellen dat Stalin gelijk had. Zo zit het met Stalin. Vanuit een subjectief standpunt mag hij misschien wreed en zelfs verdorven lijken, maar de glorie van de man zie je pas als je hem in een objectief perspectief plaatst. Dan is hij een figuur die boven alle andere uitsteekt. Het is mijn vaste overtuiging dat er, wanneer het juiste perspectief is hersteld, weer beelden voor Stalin neergezet zullen worden.’

‘Goering zei tijdens de Neurenberg-processen hetzelfde over Hitler. Ik zie nog geen beelden…’

‘Hitler heeft verloren.’

‘Maar Stalin heeft toch ook verloren? Uiteindelijk? Vanuit het “objectieve perspectief” gezien?’

‘Stalin erfde een land met houten ploegen en heeft ons een met atoomwapens bewapend imperium nagelaten. Hoe kunt u dan zeggen dat hij verloren heeft? De mannen die na hem kwamen, díe hebben verloren. Niet Stalin. Stalin heeft natuurlijk voorzien wat er zou gebeuren. Chroesjtsjov, Molotov, Beria, Malenkov – ze dachten dat ze hard waren, maar hij doorzag ze. “Als ik dood ben, zullen de kapitalisten jullie verdrinken als blinde katjes.” Zijn analyse was juist, zoals altijd.’

‘Dus u denkt dat als Stalin was blijven leven…’

‘Dat we dan nog een supermacht zouden zijn? Absoluut. Maar mannen met de genialiteit van Stalin worden een land misschien eens in een eeuw geschonken. En zelfs Stalin kon geen strategie ontwikkelen om de dood te verslaan. Vertelt u me eens, hebt u de resultaten van de opiniepeiling ter gelegenheid van zijn vijfenveertigste sterfdag gezien?’

‘Ja.’

‘En wat vond u ervan?’

‘Ik vond ze…’ – Kelso probeerde een neutraal woord te vinden – ‘opmerkelijk.’

(Opmerkelijk? Jezus. Ze waren angstaanjagend. Een derde van de Russen zei dat Stalin een groot leider in oorlogstijd was geweest. Een op de zes vond dat hij de grootste leider was die het land ooit had gehad. Stalin was zeven keer zo populair als Boris Jeltsin, terwijl de arme Gorbatsjov zelfs niet genoeg stemmen had gekregen om vermeld te worden. Dat was in maart. Kelso was zo ontzet geweest dat hij had geprobeerd een stuk voor de opiniepagina aan de New York Times te verkopen, maar ze waren niet geïnteresseerd.)

‘Opmerkelijk,’ beaamde Mamantov. ‘Ik zou zelfs willen zeggen verbazingwekkend, gezien de manier waarop zogenaamde “historici” hem door het slijk hebben gehaald.’

157. Simonov vertelt het volgende verhaal.

Kameraad Stalin had de gewoonte om bij vergaderingen van de Raad van Volkscommissarissen van zijn plaats aan het hoofd van de lange tafel op te staan en achter de rug van de andere aanwezigen heen en weer te lopen. Niemand durfde naar hem om te kijken; ze konden alleen uit het zachte gekraak van zijn leren laarzen of de voorbijdrijvende geur van zijn Dunhill-pijp afleiden waar hij was. Bij deze bepaalde gelegenheid was het onderwerp van gesprek dat er de laatste tijd zoveel vliegtuigen neerstortten. Het hoofd van de luchtmacht, Rytsjagov, was dronken. ‘Het aantal ongelukken zal hoog blijven,’ flapte hij eruit, ‘zolang we door u gedwongen worden in vliegende doodkisten de lucht in te gaan.’ Er viel een lange stilte en daarna mompelde Stalin: ‘Dat had u echt niet moeten zeggen.’ Een paar dagen later werd Rytsjagov doodgeschoten.

Dit soort verhalen zijn bij de vleet te citeren. Volgens Chroesjtsjov was Stalins favoriete techniek om iemand plotseling aan te kijken en te zeggen: ‘Waarom kijkt u vandaag zo schichtig? Waarom durft u kameraad Stalin niet recht aan te kijken?’ Op dat moment wist zo iemand dat zijn leven aan een zijden draadje hing.

Stalins gebruik van terreur leek gedeeltelijk instinctief te zijn (hij was van nature gewelddadig en sloeg zijn ondergeschikten soms in het gezicht) en gedeeltelijk uit berekening voort te komen. ‘De mensen hebben een tsaar nodig,’ zei hij tegen Maria Svanidze. En de tsaar die hij tot voorbeeld nam, was Ivan de Verschrikkelijke. Daarvan hebben we hier in dit archief schriftelijke bevestiging gevonden. Stalins privébibliotheek bevatte een exemplaar van A.M. Tolstojs toneelstuk, Ivan Grozny [F558 O3 D350] uit 1942. Niet alleen heeft Stalin toespraken van Ivan bewerkt om ze afgemetener en laconieker te laten klinken – meer alsof ze uit zijn eigen pen waren gevloeid – maar hij heeft ook herhaaldelijk het woord ‘Leraar’ op het titelblad gekrabbeld.

De enige kritiek die hij op zijn voorbeeld had, was dat Ivan te zwak was. Zoals hij de regisseur Sergej Eisenstein, vertelde: ‘Als Ivan de Verschrikkelijke iemand had laten executeren, kreeg hij berouw en bracht lange tijd in gebed door. God zat hem bij die dingen in de weg. Hij had nog besluitvaardiger moeten zijn!’ (Moskovskie novonti, nr. 32, 1988).

Als Stalin iets was, dan was het wel besluitvaardig.

Professor I.A. Koeganov schat dat er in de ussr tussen 1917 en 1953 ongeveer zesenzestig miljoen mensen zijn gedood – doodgeschoten, doodgemarteld, uitgehongerd, doodgevroren of ten gevolge van dwangarbeid gestorven. Anderen beweren dat het juiste aantal slechts vijfenveertig miljoen is. Wie zal het zeggen?

Bij geen van deze beide schattingen zijn trouwens de dertig miljoen mensen inbegrepen die, zoals nu bekend is, in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen.

Om dit verlies aan mensenlevens in zijn context te plaatsen: de Russische Federatie heeft nu een bevolking van ongeveer honderdvijftig miljoen. Als de slachtingen die door de communisten zijn aangericht, niet hadden plaatsgevonden en als er een normale demografische ontwikkeling was geweest, zou de federatie nu ongeveer driehonderd miljoen inwoners hebben geteld.

En toch – en dit is een van de verbazingwekkendste verschijnselen van de eeuw – geniet Stalin nog steeds een grote mate van steun onder de bevolking van dit halflege land. De standbeelden van hem zijn neergehaald, dat is waar, en de namen van de straten die naar hem zijn genoemd, zijn veranderd. Maar is geen Neurenberg-tribunaal geweest, zoals in Duitsland. Er is geen proces in gang gezet dat het equivalent is van de denazificatie.

Er is geen Waarheidscommissie ingesteld, zoals in Zuid-Afrika.

En het openstellen van de archieven? ‘De confrontatie met het verleden?’ Kom nou, dames en heren, laten we eerlijk zeggen wat we allemaal weten. De huidige Russische regering is bang en het is nu in feite moeilijker om toegang tot de archieven te krijgen dan zes of zeven jaar geleden. U kent de feiten allemaal even goed als ik. Beria’s dossiers: gesloten. De dossiers van het politbureau: gesloten. Stalins dossiers – de echte bedoel ik, niet de lokkertjes die ons hier worden voorgehouden: gesloten.

Ik zie dat mijn opmerkingen bij enkele collega’s niet in goede aarde vallen.

Goed, ik zal besluiten met de volgende constatering. Er kan geen twijfel

over bestaan dat Stalin en niet Hitler de meest verontrustende figuur van de twintigste eeuw is.

Ik zeg dit…

Ik zeg dit niet alleen omdat Stalin meer mensen heeft vermoord dan Hitler – hoewel dit duidelijk zo is – en zelfs niet omdat Stalin een grotere psychopaat was dan Hitler – hoewel dat duidelijk het geval was. Ik zeg dit omdat Stalin, in tegenstelling tot Hitler, nog steeds niet is uitgedreven. En ook omdat Stalin niet op zichzelf stond en niet vanuit het niets opdook, zoals Hitler. Stalin heeft een plaats in een historische traditie van regeren door middel van terreur die hij verfijnde en die weer zou kunnen opleven. Hij, en niet Hitler, is het spookbeeld waarover we ons zorgen zouden moe- ten maken.

Denkt u er maar eens over na. Als u een taxi in München neemt, ziet u niet Hitlers portret in de auto hangen. Hitlers geboorteplaats is niet een soort bedevaartsoord geworden. Hitlers graf is niet dagelijks bedekt met verse bloemen. Je kunt in de straten van Berlijn geen banden van Hitlers toespraken kopen. Hitler wordt door vooraanstaande Duitse politici niet routinematig geprezen als een ‘groot patriot’. Hitlers oude partij kreeg bij de laatste Duitse verkiezingen niet meer dan veertig procent van de stemmen…

Maar al deze dingen gelden in het huidige Rusland wel voor Stalin en daardoor zijn de woorden van Jevtoesjenko in ‘De Erfgenamen van Stalin’

nu relevanter dan ooit:

Dus vraag ik onze regering De wacht bij zijn graftombe – Te verdubbelen - Te verdriedubbelen.

190. De lelijkheid om hen heen was heroïsch. In Rusland kon de lelijkheid zich dat permitteren – ze kon zich permitteren de tijd te nemen en zich uit te strekken. Secundaire wegen zo breed als snelwegen waarin met water volgelopen kuilen ter grootte van vijvers zaten. Elke betonnen blokkendoos van appartementen, elke rook uitbrakende fabriek had een hele woestenij voor zichzelf om te vervuilen. 

193. Het ging om veel meer dan alleen maar geld. Het ging om rechtvaardiging. Rechtvaardiging van de twintig jaar die hij in steenkoude archieven in kelders had doorgebracht en waarin hij zich ’s winters in het donker naar colleges had gesleept – eerst om ze te volgen en later om ze zelf te geven. Twintig jaar van onderwijs geven en faculteitspolitiek bedrijven, terwijl hij al die tijd hoopte dat hij eens iets zou publiceren wat de moeite waard was – iets waars, iets groots en gezaghebbends – een beschrijving van een stuk geschiedenis die zou verklaren waarom de dingen waren gebeurd, zoals ze gebeurd waren.

 

Reacties graag naar mailadres.