Cyrille Offermans, Schipbreuk. Over kennis, cultuur en beschaving. Cossee Essay 2008

Een boeiend boek met een reeks essays die voor Offermans draaien rond het verval van de beschaving. Hij benadert interessante uitgangspunten die fors weerwerk bieden aan de lopende teloorgang van de vooral Nederlandse poldercultuur waar het maaiveld als dwingende norm gehanteerd wordt. In enkele van zijn hoofdstukken waarschuwt hij voor de gevolgen hiervan bij een langdurige economische crisis. Net als op het vlot van de Medusa zullen bij zengende werk-, leef-, woon- en cultuuromstandigheden de lagen beschavingsvernis snel verdwijnen waardoor de collectieve rancune, de frustraties en ressentimenten in grote uitbarstingen aan de oppervlakte komen. Het zal geen fraaie taferelen opleveren zoals recent reeds bij de protestacties van Engelse arbeiders die zich verzetten tegen de import van buitenlandse arbeiders voor Engelse electriciteitscentrales, vermoedleijk omdat de lokale investeerders de wetten van de markteconomie acief wensten te overtreden: indien de vraag naar arbeidskrach stijgt, zullen ook de lonen stijgen, tenzij van buitenuit nieuwe goedkopere arbeidskrachten worden ingevoerd.

Zwak aan Offermans ’ Schipbreuk’ is het ontbreken van de economische ondergrond waarop de schipbreukingen de wereld rondspoeden. Hij stelt zich in de lijn van ‘loontje komt om zijn boontje’: het Westen, Nederland op kop, heeft eeuwenlang de rest van de wereld proberen te koloniseren en vandaag krijgt Europa de slachtoffers van de globalisering die aan de poorten kloppen of die op onze kusten aanspoelen.

Ik vrees dat Offermans andere Nederlandse auteurs in deze aan zich heeft laten voorbijgaan: Paul Scheffer had dit probleem reeds grondig uitgebeend in zijn ‘Land van aankomst’.
Niet het verlokkende dwaallicht van Europa maar wel het gedreven uitsturen van overbodige jongeren?vanuit de emigratielanden ligt aan de basis van de recente en lopende migratiebewegingen.
De toenemende spanningen in de talloze vlotten van Medusa binnen onze grote steden waar de schipbreukelingen aan hun lot overgelaten, elkaar te lijf gaan in een gruwelijk gevecht om het vege lijf te redden, zijn hier ook vandaag een gevolg van.
De oorlogsdreiging zou dan wel eens wegens de globalsiering eerder een karakter van burgeroorlogen kunnen aannemen.
In de Franse voorsteden en overzeese gebieden zijn de eerste schermutselingen begonnen.
Het is wachten op de volgende haarden van burgeroorlogen.

Het interview van Ramblas bij Klara met Offermans op 19052008 blijft ook vandaag nog zeer de moeite waard.

24. De Hollandse vloot telde in 1634 ongeveer 30.000 schepen, maar liefst twee derde van de totale wereldvloot.

62. Spinoza, Tractatus theologico-politicus 1670: ‘In deze bloeiende en bevoorrechte stadstaat leven immers mensen uit alle volken en met alle mogelijke geloofsovertuigingen eendrachtig samen. Voor het overige bekommert men zich niet om het geloof of e sekte, omdat ze in de rechtszaal niet van belang zijn. Geen geloofsovertuiging wordt zo verafschuwd dat de aanhangers ervan niet door de magistraat worden geholpen en beschermd, mits zij niemand schade toebrengen, ieder het zijne geven en fatsoenlijk leven.’?

63. Balthasar Bekker (1634-1698) is de auteur van De betoverde wereld (1691) , waarschijnlijk het meest omstreden boek uit de tijd van de vroege Verlichting, Bekker, een gereformeerde, in de theologie gepromoveerde predikant, bepleit de onttovering van de wereld. Hij maakt openbaar wat menigeen al wel vermoed moet hebben: de duivel, demonen en engelen bestaan niet werkelijk, maar als product van de? verbeelding hebben ze wel altijd in de hoofden van de mensen rondgespookt en hun gedrag be?nvloed.?

( Voor Bekker bleef dan wel de gruwel van de ‘Onanie’ die?de christelijke procreatie zou tekort doen, waardoor minder kinderen om de wereld te veroveren.)
91. Opvoeden is dan niets anders dan de kunst die oorspronkelijk e moederbinding gefaseerd, naar de mogelijkheden van het kind, los te laten en het tegelijkertijd te stimuleren tot het aangaan van ofwel andere, meervoudige intieme betrekkingen als tot zakelijke sociale contracten. Alleen, dat ‘niets anders’ klinkt alsof opvoeden een peulenschil is. Uit Roosenbooms observaties van ongebreideld en agressief narcisme moeten we , vrees ik, opmaken dat die opvoeding op grote schaal en vermoedelijk voor meerdere generaties mislukt is. Dat is verontrustend, temeer omdat we uit de psychiatrische praktijk weten dat ernstige vormen van narcisme – gevallen van mishandeling of extreme verwaarlozing – niet behandelbaar zijn – en minder ernstige alleen met zeer veel moeite.

123. Dat verschillende Poolse bisschoppen onder een vorig bewind voor de communistische partij gespioneerd blijken te hebben is niet verwonderlijk: de communistische wereldbeweging is de geseculariseerde voortzetting van het rooms-katholicisme met nagenoeg dezelfde middelen. Sjalamovs ijzingwekkende verhalen over de kampen in de Goelag zijn twintigste-eeuwse empirisch gefundeerde varianten van Dantes po?tische visioen van de Hel.

164. Ik zal hier niet ingaan op de stressverschijnselen, p de neurosen end e depressies die een onvermijdelijk en sterk zelfdestructief effect zijn van die opgefokte arbeidsdruk, het gaat er mij alleen om te constateren dat mensen die gedwongen zijn zich aan het regiem te onderwerpen, eenvoudigweg geen tijd hebben om zich met kunst bezig te houden. Letterlijk niet, het lezen van een boek van Orhan Pamk of Amos Oz, om slechts twee literaire grootheden van nu te noemen, kost minstens 15 tot 20 uur per stuk, echte uren, uren dus waarin men niet ook nog kan strijken of tv kijken.

En dan nog: om die boeken te kunnen lezen, kunnen in de betekenis van : voldoende gekwalificeerd, competent, belezen zijn, moet men ook al veel, heel veel gelezen hebben. Voor iemand die nooit verder is gekomen dan de Da Vinci Code of soortgelijke strandlectuur, is een literair boek eenvoudigweg veel te moeilijk. Hoeveel tijd er uiteindelijk mee gemoeid is voor men literatuur van het hoogste niveau kan lezen, naar muziek van het hoogste niveau kan luisteren of van beeldende kunst van het hoogste niveau kan genieten, is moeilijk te zeggen, waarschijnlijk vereist het een levenslange, en in elk geval regelmatige en als gevolg daarvan een vertrouwelijke omgang met die kunstuitingen, anders blijft men buitenstaander of snob.

171. Een canon hoort thuis in een gesloten, hi?rarchische samenleving waarin het volk met doctrinaire middelen wordt ingepeperd welke gedachten het erop na moet houden en welke niet.

177. Het probleem is dat scholen niet langer centra van vorming en ontwikkeling zijn. Scholen staan onder een permanente stress om cijfers af te leveren, bij voorkeur voor ‘presentaties’ en andere glanzende collages van doorzicht internetjatwerk. Computers te over, bibliotheken verstoffen in een hoog tempo. Op de meeste scholen heerst een anti intellectualistisch klimaat, de leescultuur is er de facto afgeschaft. Het probleem is niet zozeer dat het gros van de leerlingen liever Giphart leest dan W.F. Hermans, het probleem is dat ze liever helemaal niets lezen. En dat kun je ze nauwelijks kwalijk nemen, de leraren lezen ook niet. Zelfs jonge docenten hebben er vaak een uitgesproken hekel aan. Buitenstaanders hebben er geen idee van hoezeer het analfabetisme binnen de scholen is opgerukt, de mensen die het kunnen weten, houden wijselijk hun mond.

Met de invoering van een lijst verplichte boeken is nog niets gewonnen. Als die boeken van enig kaliber zijn, zullen de scholen de hand lichten met de verplichting, zoals er nu al op grote schaal bedrog gepleegd wordt met vakken waarvoor nu eenmaal flink moet gelezen worden. Boeken zijn algauw te moeilijk, en zoals bekend voedt het onvermogen de weerzin. En omgekeerd. Dus passen de scholen zich aan, onvoldoendes voor zulke in wezen nutteloze vakken kunnen zij zich met het oog op de concurrentie niet permitteren.
(...)
Er zullen veel zwaardere eisen gesteld moeten worden aan de lerarenopleidingen, alles staat of valt met het niveau van de docenten. Het invoeren van een canon is ridicuul als daarin boeken opgenomen zijn waarvan een groot deel van de literatuurdocenten nog nooit gehoord heeft.?

179. ’ Wie te makkelijk aan boeken komt, laat ze ongelezen. Zo raakt de overdracht van kennis en cultuur gestremd. Een krantenwijk aannemen…sparen voor een boek. Zo deden wij dat vroeger. En dan begin het pas: de verovering van de inhoud. Blij was je, als die zich niet meteen gewonnen gaf. (...) Ik geloof nog steeds in de renaissancemens. Iemand die bereid is de schrijver tot in alle uithoeken van zijn schepping te volgen. Niet als volgzaam lezer. Als bondgenoot. (...) Vergelijk dat eens met de huidige mens… die wil als lezer veroverd worden. En door wat? Hij wil dat een boek zijn wereld weerspiegelt. Maar zijn wereld is leeg…dus moet ook het boek leeg zin. Leegte als een spiegel van leegte. Zo komt de aftreksom van onze beschaving toch nog mooi op nul uit.’ A.F.Th., Het schervengericht.

225. Peter Sloterdijk herinnert eraan dat Columbus nog geen drie weken terg was van zijn eerste grote ontdekkingstocht of paus Alexander VI vaardigde de bul Inter Cetera uit, waarin hij de Spanjaarden en de Portugezen het bezitsrecht van de nieuw ontdekte werelden in het Westen toewees – een onbeschaamdheid doe tot in de XX ste eeuw haar volgelingen en verdedigers heeft gekend. Politiek filosoof Carl Schmitt, omstreden o.m. vanwege zijn nazi-sympathie?n, heeft de soevereiniteitsaanspraken van de machtigste partij altijd iets vanzelfsprekends gevonden: de ‘geestelijke en historische suprematie’ van de Europeanen zou hun eenvoudigweg het recht hebben gegeven hun ontdekkingen in te palmen.